مدل‌یابی معادلات ساختاری رفتارهای انحرافی کارکنان بر اساس پذیرش فناوری و سبک زندگی دیجیتال با نقش میانجی تعهد سازمانی

شراره روحی نژاد; پرویز صباحی; فائزه جهان; زهرا مقیمی

نویسندگان

شراره روحی نژاد گروه روانشناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0006-4164-914X
پرویز صباحی گروه روانشناسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران. https://orcid.org/0000-0001-6654-1289
فائزه جهان گروه روانشناسی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0002-2501-3583
زهرا مقیمی گروه مدیریت دولتی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0002-5087-836X

کلمات کلیدی:

پذیرش فناوری, سبک زندگی دیجیتال, رفتارهای انحرافی کارکنان, تعهد سازمانی, مدل‌سازی معادلات ساختاری

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی مدل ساختاری روابط پذیرش فناوری و سبک زندگی دیجیتال با رفتارهای انحرافی کارکنان با تأکید بر نقش میانجی تعهد سازمانی انجام شد. این پژوهش کمی، توصیفی ـ همبستگی و مبتنی بر مدل‌یابی معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل اعضای هیئت علمی و کارکنان اداری دانشگاه‌های آزاد اسلامی استان سمنان در سال ۱۴۰۳ بود که از میان آنان ۳۰۰ نفر با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. ابزارهای گردآوری داده‌ها شامل پرسشنامه پذیرش فناوری مبتنی بر مدل دیویس، پرسشنامه سبک زندگی دیجیتال خادمیان و حسینی، مقیاس رفتارهای انحرافی سازمانی بنت و رابینسون و پرسشنامه تعهد سازمانی مایر و آلن بود. داده‌ها با استفاده از ضریب همبستگی پیرسون و مدل‌یابی معادلات ساختاری در نرم‌افزارهای SPSS و AMOS نسخه ۲۲ تحلیل شدند. نقش میانجی تعهد سازمانی نیز با روش بوت‌استراپ بررسی شد. نتایج مدل ساختاری نشان داد پذیرش فناوری اثر مستقیم منفی و معناداری بر رفتارهای انحرافی کارکنان داشت (β=-0.18, p=0.003) و به‌طور مثبت تعهد سازمانی را پیش‌بینی کرد (β=0.39, p<0.001). سبک زندگی دیجیتال نیز دارای اثر مستقیم منفی و معنادار بر رفتارهای انحرافی (β=-0.14, p=0.005) و اثر مثبت و معنادار بر تعهد سازمانی بود (β=0.31, p<0.001). تعهد سازمانی نیز اثر منفی و معناداری بر رفتارهای انحرافی کارکنان داشت (β=-0.29, p<0.001). اثر غیرمستقیم پذیرش فناوری بر رفتارهای انحرافی از طریق تعهد سازمانی برابر با 0.11- و اثر غیرمستقیم سبک زندگی دیجیتال برابر با 0.09- بود و هر دو اثر معنادار بودند؛ بنابراین، میانجی‌گری جزئی تعهد سازمانی تأیید شد. شاخص‌های برازش نیز برازش مطلوب مدل را نشان دادند (χ²/df=1.81, CFI=0.97, TLI=0.96, RMSEA=0.052, SRMR=0.045). پذیرش مطلوب فناوری و برخورداری از سبک زندگی دیجیتال هدفمند و سازگارانه می‌تواند به‌طور مستقیم و نیز از طریق تقویت تعهد سازمانی با کاهش رفتارهای انحرافی کارکنان همراه باشد. ازاین‌رو، بهبود تجربه کارکنان در استفاده از فناوری، توسعه الگوهای سالم استفاده از ابزارهای دیجیتال و تقویت تعلق و تعهد سازمانی می‌تواند در مدیریت و کاهش رفتارهای انحرافی در محیط‌های کاری دیجیتال مؤثر باشد.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

Abdullah, F., & Ward, R. (2023). Modelling Technology Acceptance in Higher Education: A Systematic Review of TAM and UTAUT. Computers & Education, 197, 104676.

Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2017). Job Demands–Resources Theory: Taking Stock and Looking Forward. Journal of occupational health psychology, 22(3), 273-285. https://doi.org/10.1037/ocp0000056

Baptista, G., & Oliveira, T. (2023). Why So Serious? Technological Acceptance Model and Its Extensions: A Meta-Analytic Review. Information & Management, 60(5), 103730.

Blau, G. (2025). Antecedents and Outcomes of Technology-Driven Counterproductive Work Behaviors: A Review and Research Agenda. Journal of Business and Psychology, 40(2), 345-368.

Blau, G., Kim, J., & Holladay, E. A. (2025). Development and Validation of a Measure of Technology-Based Deviant Workplace Behaviors (TbDWB). Journal of Business and Psychology, 40(2), 214-233. https://doi.org/10.1007/s10869-024-09912-x

Bretschneider, M. P., Klásek, J., Karbanová, M., Timpel, P., Herrmann, S., & Schwarz, P. E. (2022). Impact of a Digital Lifestyle Intervention on Diabetes Self-Management: A Pilot Study. Nutrients, 14(9), 1810.

Cropanzano, R., & Mitchell, M. S. (2005). Social Exchange Theory: An Interdisciplinary Review. Journal of Management, 31(6), 874-900. https://doi.org/10.1177/0149206305279602

Hilmarsdóttir, E., Sigurðardóttir, Á. K., & Arnardóttir, R. H. (2021). A Digital Lifestyle Program in Outpatient Treatment of Type 2 Diabetes: A Randomized Controlled Study. Journal of Diabetes Science and Technology, 15(5), 1134-1141.

Ibrahim, F., Othman, N., & Zulkifli, M. (2025). Integrating Artificial Intelligence Trust and Perceived Ease of Use in the Extended Technology Acceptance Model (TAM). PLOS Digital Health, 4(1), e0001274. https://doi.org/10.1371/journal.pdig.0001274

Jaiswal, S., Nan, J., Purpura, S. R., Manchanda, J., Garcia-pak, I., Ramanathan, D., & Mishra, J. (2024). Mindfulness Coaching with Digital Lifestyle Monitoring Enhances Selective Attention in Medical Scientists. medRxiv

Jose, R., & Thomas, M. (2024). Technology-Driven Transformation and Employee Behavior: A Review of the Digital Workplace Literature. Journal of Organizational Change Management, 37(2), 244-260. https://doi.org/10.1108/JOCM-10-2023-0317

Kartiko, A., Wibowo, G. A., Van Gobel, L., Wijayanto, A., & Saputra, N. (2023). Improving Teacher Job Satisfaction through Organizational Commitment and Organizational Citizenship Behavior in the Digitalization Era. Nidhomul Haq: Jurnal Manajemen Pendidikan Islam, 8(2), 315-327.

Khademian, T., & Hosseini, E. a.-S. (2015). Examining the Digital Lifestyle of Iranian Families and Its Influencing Factors: A Study of Households in Tehran International Conference on Humanities, Psychology and Social Sciences, Tehran, Iran.

Khan, M. T., & Khan, A. (2021). Impact of Technology Acceptance on Employee Deviant Behaviors: The Mediating Role of Organizational Commitment and Job Innovation. International Journal of Information Management, 58, 102332. https://doi.org/10.1016/j.ijinfomgt.2020.102332

Knowles, S. (2023). Generation Z Individuals Working in a Remote Work Environment: Organizational Commitment and Authentic Leadership as Predictors of Job Satisfaction Columbia Southern University].

Kristof-Brown, A. L., Zimmerman, R. D., & Johnson, E. C. (2005). Consequences of Individuals’ Fit at Work: A Meta-Analysis of Person–Job, Person–Organization, Person–Group, and Person–Supervisor Fit. Personnel psychology, 58(2), 281-342. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.2005.00672.x

Kushwaha, B. P. (2021). Paradigm Shift in Traditional Lifestyle to Digital Lifestyle in Gen Z: A Conception of Consumer Behaviour in the Virtual Business World. International Journal of Web Based Communities, 17(4), 305-320.

Lee, M., & Kim, B. (2023). Effect of Employee Experience on Organizational Commitment: Case of South Korea. Behavioral Sciences, 13(7), 521.

Lee, S., Choi, Y., & Park, H. (2023). Organizational Commitment as a Mediator between Perceived Organizational Support and Workplace Deviance. International Journal of Organizational Analysis, 31(5), 1472-1489. https://doi.org/10.1108/IJOA-08-2022-3451

Lee, S., & Kim, H. (2022). Digital Lifestyle and Work Passion: Mediating Roles of Organizational Commitment and Job Innovation. Journal of work psychology, 36(1), 105-122. https://doi.org/10.1016/j.jwp.2021.08.005

Lee, S. Y., & Hong, J. W. (2022). Work Passion and Deviant Behaviors: The Role of Technology Acceptance and Organizational Commitment. Computers in human Behavior, 128, 107062. https://doi.org/10.1016/j.chb.2022.107062

Marsh, E., Perez Vallejos, E., & Spence, A. (2024). Digital Workplace Technology Intensity: Qualitative Insights on Employee Wellbeing Impacts of Digital Workplace Job Demands. Frontiers in Organizational Psychology, 2, 1392997. https://doi.org/10.3389/forgp.2024.1392997

Martínez, P., Gómez, D., & Sánchez, R. (2023). Digital Lifestyle, Work–Life Balance, and Psychological Well-Being in Hybrid Work Contexts. Computers in human Behavior, 149, 107966. https://doi.org/10.1016/j.chb.2023.107966

Nauman, S., Basit, A. A., & Imam, H. (2023). Examining the Influence of Islamic Work Ethics, Organizational Politics, and Supervisor-Initiated Workplace Incivility on Employee Deviant Behaviors. Ethics & Behavior, 1-18.

Oecd. (2024). The Impact of Digital Technologies on Well-Being: Opportunities and Challenges for Workers.

Perkasa, D. H., Susiang, M. I. N., Parashakti, R. D., Purwanto, S., & Rostina, C. N. (2023). The Influence of Work Culture, Work Motivation, and Job Satisfaction on the Organizational Commitment of Administrative Personnel Members of the PKS Faction of the House of Representatives of the Republic of Indonesia. Kne Social Sciences, 22-30.

Pudjowati, J., Cakranegara, P. A., Pesik, I. M., Yusuf, M., & Sutaguna, I. (2022). The Influence of Employee Competence and Leadership on the Organizational Commitment of Perumda Pasar Juara Employees. Jurnal Darma Agung, 3(2).

Rahmatullah, A., Ramdansyah, A. D., Kambara, R., & Haryadi, D. (2022). Improving Organizational Performance with Organizational Culture and Transformational Leadership through Intervening Organizational Commitment Variables. Dinasti International Journal of Digital Business Management, 3(2), 180-194.

Ridwan, M., Mulyani, S. R., & Ali, H. (2020). Improving Employee Performance through Perceived Organizational Support, Organizational Commitment and Organizational Citizenship Behavior. Systematic Reviews in Pharmacy, 11(12).

Salunkhe, V. A., Sinha, N., Ahlqvist, E., Prasad, R. B., Johansson, S., Abrahamsson, B., & Rosengren, A. H. (2023). Digital Lifestyle Treatment Improves Long-Term Metabolic Control in Type 2 Diabetes with Different Effects in Pathophysiological and Genetic Subgroups. NPJ Digital Medicine, 6(1), 199.

Schuberth, F., Henseler, J., & Sarstedt, M. (2023). Choosing between PLS and CB-SEM: A Tutorial with Guidelines for Reporting and Assessing Results. Technological Forecasting and Social Change, 194, 122622. https://doi.org/10.1016/j.techfore.2023.122622

Siswadi, Y., Jufrizen, J., Saripuddin, J., Farisi, S., & Sari, M. (2023). Organizational Culture and Organizational Citizenship Behavior: The Mediating Role of Learning Organizations and Organizational Commitment. Jurnal Riset Bisnis Dan Manajemen, 16(1), 73-82.

Smith, J., & Johnson, R. (2021). The Impact of Technology Acceptance on Employee Deviant Behavior: A Structural Equation Modeling Approach. Journal of Organizational Behavior, 42(3), 234-250. https://doi.org/10.1002/job.2471

Spector, P. E., & Fox, S. (2005). The Stressor-Emotion Model of Counterproductive Work Behavior. In Counterproductive Work Behavior: Investigations of Actors and Targets (pp. 151-174). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/10893-007

Šumak, B., & Šorgo, A. (2023). The Acceptance and Use of Interactive Whiteboards among Teachers: A TAM-Based Meta-Analysis. Educational Technology Research and Development, 71(1), 115-140.

Tegegne, T. K., Shifti, D. M., Rawstorn, J. C., Jansons, P., Zhang, Y., Daryabeygikhotbehsara, R., & Maddison, R. (2024). Digital Lifestyle Interventions for Cardiovascular Risk Reduction: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. Health Policy and Technology, 100879.

Tufan, C., Namal, M. K., Arpat, B., Yesil, Y., & Mert, I. S. (2023). The Mediating Effect of Organizational Justice Perception on the Relationship between Ethical Leadership and Workplace Deviant Behaviors. Sustainability, 15(2), 1342.

Utomo, H. J. N., Irwantoro, I., Wasesa, S., Purwati, T., Sembiring, R., & Purwanto, A. (2023). Investigating the Role of Innovative Work Behavior, Organizational Trust, Perceived Organizational Support: An Empirical Study on SMEs Performance. Journal of Law and Sustainable Development, 11(2), e417-e417.

Utomo, S. B., Jamali, H., Arief, I., Saputra, M. N., & Priambodo, C. G. (2023). Analysis of the Influence of Hedonic Digital Lifestyle on Consumptive E-Shopping Behavior of Generation Z Through E-Commerce Applications. Jurnal Sistim Informasi dan Teknologi, 85-91.

Venkatesh, V., Thong, J. Y. L., & Xu, X. (2012). Consumer Acceptance and Use of Information Technology: Extending the Unified Theory of Acceptance and Use of Technology. MIS quarterly, 36(1), 157-178. https://doi.org/10.2307/41410412

Wildenauer, A., Maurer, L. F., Rötzer, L., Eggert, T., & Schöbel, C. (2024). The Effects of a Digital Lifestyle Intervention in Patients with Hypertension: Results of a Pilot Randomized Controlled Trial. The journal of clinical hypertension, 26(8), 902-911.

Zhang, L., Yang, J., Zhang, Y., & Xu, G. (2023). Gig Worker’s Perceived Algorithmic Management, Stress Appraisal, and Destructive Deviant Behavior. PLoS One, 18(11), e0294074.